Thiamna Hmanga Indonna Khawvel

“Raltiang ram saw thlir teh u, hriatna,

thiamna, finna ram saw”

    Tunlai khawvela indona hautak leh awmkhauh tak mai kan hma chhawn mek chu zirna leh thiamna hmanga indona hi a ni. He rilru game hmang hian ram ropui America chuan khawvel a thunun mek a, khawchhak Sakeibaknei muhil an tih mai, China chuan harhtharna rawn changin, chungnun a rawn chuh mek bawk a. Vawiina heng ram ten an thil neih hausakna leh ralthuam hlauhawmte hi thiamna leh theihna hmanga an neih vek te an ni. Kan ram leh kan khawtlangin zahawmna, theihna leh chungnung zawk nih kan duh chuan zirna hmanga kan \an a \ul. Ziak leh chhiar tam lama dinhmun sang nih hi a ropui e. Chu aia pawimawh chu thiamna chhawr tham, mi thiam chhawr tlak, a \ha zawnga mihring nun sawi danglam a, ram, chhungkua leh khawtlang tieng tham thiamna hi a ni, kan mamawh chu ni. Chuvangin, thiamna hmanga indona mualah hnehna kan chan hma hi chuan he Mizo hnam hian Pu Rokunga(L) te lo mangphan ‘raltiang ram’ kai hi mumang ram ang lek a la ni dawn a ni.

  1. Zirlaite tan :
  2. Sang zawnga zuan a \ul : Matric (HSLC) leh Pawl 12 (HSSLC) kan han kai dek dek a, hna zawn kan tum nghal mai zel hi sim a hun ta. Pawl a san ruala zirlai kan zuih chho tulh tulh mai te pawh hi ngaihtuah ngai tak thil a ni ta. BA, MA, Competitive exam IAS, IPS/IFS Ph.D; MCS, etc. te hi mi t^ a ni bik lo, in t^ a ni. Nawmsak tak luat vang nge heng kawngah te hian Zofate kan zuih tial tial ta mai. Hei hi nakina kan hnam kal zel dan tur thlirin mutmawh hnar mawha kan neih tur thil a ni. Kan ngaihthah a, kan inthlahdah zel a nih chuan inchhirin ban a la chen ang. Chuvangin, amah Sudden Muanga sawi dan takin Kan future hi a bright vak lo. Top Official-ah hnamdang an awm a, decision maker an nih tawh chuan MZU khu thlir ila, a chiang mai. Phun phun mah ila a sawt lovang. Vei ila, i harh ang u. Kan \awng tu’n lo haw lo se, Pate pension hnua IV Grade/Police Constable-a lut tura lo innghah ve ringawt  leh Pu te Bell hmeh rik ruala phu zuk mai mai nih i tum suh ang u.
  3. Knowledge is power : Sum ngah ngah hmel\ha tih hla (kei chuan hla dawn tawi ka ti mai a) ngaihtuah chiang mang lova kan sak pui dual dual hi a hla thu leh a thluk kan thlak a ngai. Hausakna chu zan khat thil thuah a ral thei a, a bo thei, midangin an chhuh theih loh khawpa hlu thiamna hian hmel\hatna a lei thei a, hmel\ha a sithlu ruak ruak mai a nih hi. Mi chak ber pawh tutlawmin, ngawi rengin hnehtu chan a chantir thei. Nepolean-a thuchang – ‘Pen is mightier than sword’ tih hi thudik ziktluak chu a ni e.

I taksa leh i hmai i chul ngun ang tlukin I zirlaibu bih ngun la, face-book i keu zin ang tlukin zirlaibu keu ngun la, khalh ngun rawh. Hrehawm angin lang rih mahsela, U\awk pawhin rangkachak a pai \hin an ti asin. Thiamna hi thil dang chu sawi loh, Vawk vulh nan hlei hlei a \ha.

Kan khawtlang leh kan hnam hian thiamna hmanga mi thiltithei kan mamawh zual tih i hria ang u. Mi thiam leh vengva tlemna khawtlang apiang an hnufual tih hi a dik \an mek. Hei hi tuna zirlaite tan chona a ni, i chhang ngam ang u.

Mithiam zawkte tehna a\ang chuan – Matric/+2 chu mahnia kawng zawng thei an ni tur a ni. B.A chu amah leh a chhungte chawm zo; MA+ chu midangte kep thei leh midangte eizawnna siam sak thei a ni tur a ni, tih a ni. Mahni \heuh inbih ila, a fiah mai awm e.

  1. Zirlaite thuvawn – Lehkha zir.

Zirlaiin a tihtur pakhatna chu lehkha zir a ni a, pahnihna chu lehkha zir a ni a, pathumna pawh lehkha zir bawk hi a ni.

Zirlai tan Kohhran leh Pawldanga inham buai hrih loh a him. Zirna leh nuna i puitlin hnuah i la thawh hlawk zawk dawn tih hi pawm tlat ang che. Inph<tna leh tlangr>l chu m>nah thl^k la, nakina i la chhilh bo (rulh l>t) atan kh>k rawh. Sawiselna hi thiamna hmangin i la hneh zawk dawn nia.

Mi thiam leh hre tam apiangin an hriat loh tam zia an hria a, an chapo ngam ngai lo. I hriat tlem zia hre tur khawpin zir nasa ang che.

Midangte chhawr theih leh \awmpui theih thiamna nei ang che. Mahni tana intel zo ten, nun an tihrehawm a, midangte kep tam apiang an hlim thung a, thih hnu thlengin lung an phun a ni. He ram leh he hnam hian chutiang atan chuan a nghak che a ni. Tithlawn lul suh ang che. I tithlawn a nih a, beisei i phak lo a nih chuan a tuar hmasa bertu chu nangmah i ni ang a, i hnung lamah miin an deusawh ang che a, an nuih san tawh ang che. Ram leh hnam hmasawn leh changkangte hi thlir la, mi mal theihna infawkkhawm hmanga hetiang dinhmun hi thleng an ni asin. Chuvangin, i pawimawh a, i ram leh i hnam hi dinhmun sang taka hlangkai turin nang hi VIP chu i ni e.

Mi thiam/hawi zau chhungkua a hriat a, mi thiamin khawtlang an tinuam a, mi thiamna tamna hmunah nun a mumal a, hriatna leh thiamnain Kohhran a nghawng a, chutiang mi tamna hmunah chuan inkaihhruai pawh a nuam nge nge bawk.

  1. Sorkar hna (chhiahhlawh hna) aiin Private Sector/Firm leh Businessmen : Sorkar hnain min daih lo tih hre rual vek kan ni. Sorkar chakna leh theihna behchhan chunga mahnia eizawnna inbun hrang thei, chumi hmanga Sorkar thurawn pe thei, Sorkar mawng fual tur dawmkang(back-up) thei, midangte eizawnna siamsak a, mahnia ding thei nih hi khawvelin a ngaihsan leh mithiam a tehna rintlak tak a ni ta mek. Chutiang mi kan ramin a ngah hunah Raltiang kai chu hlaa sa lovin a takin kan thleng tawh ang. Chu chu zirlaite hian mitthla ila, ban phak turin \an i la ang u.
  2. Nun a pawimawh : India hnampa Pu Gandhi-a’n seven social sin tia a tarlan zingah “Education without character” tih a tel. Mithiam chhawr tlak loh, mithiam an nunin a dah zero kan la tam riau mai hi a manganthlak lai chu a ni. An thiamna chapopui ngawt mai mi te, thiamna nei sang tak leh hna pawimawh tak thawk chunga khawi lai emawa lo rui thle thle mai mai \hin te hian thiamna quality an tihniam a, eirukna leh thamna bawiha fihlim lo chunga dinhmun sang chelhtute hian ram leh mipui an hmusit a, min sawisa a ni tih hi hria ila, i hmusit ngam ang u. Chhawrna awm lo leh chhawr tlak loh thiamna hi piansualna chi khat a ni a. Nun \ha leh thiamna hi thil inkawp tlat a ni tih i hre reng ang u.

Tin, zirtirtu \ha leh chawimawi tlak tam tak an awm mek laiin zirtirtu inthlahdah, an hna aia an mimal hlawkna leh pen hleh thildang buaipui \hinte hian zirna an tichhia a, khawtlang leh ram hmelma an ni tih hriain i do ngam ang u. Kan hnam dinchhuahna hi an kutah a innghat thui hle a, kan tu leh fate hma hun (future) tur an kuta ngaih ngam taka kan dah zel theih nan i chik peih ang u. Zirtirtu \ha awmna khawtlangah hmasawnna a awm tel tlat si a.

Social Education Subject-in a ken tel pawimawh tak mai chu thiamna hian kawng engkima  hmasawnna a keng tel tih hi a ni. (Education means All round development) Hei hi khawpui leh thingtlangah pawh a lem chuang awm love. Nitina kan khawsak phung, kan ei bar zawnna, kan nunphung leh kawng tinrenga kan hmasawnna hi kan zir thiamna ah hian a inbilh tel vek a ni tih hi hriat hmaih chi a ni lovang. A chhawr \angkai dan zawng thiam leh a ngaihna hria apiang mithiam, mi bik chu an ni mai.

     Mipa te tan bik – Kan Mizo hmeichhiate kan sawtna lam ni lo se. Tun hnaia Competitive exam, Board exam leh Test hrang hrangte han thlir ila, mipa aiin hmeichhiain a Top an hauh ta zel mai. Hei hi mipa te tan chona a ni. Mizo Society hi Patriarchal Society a ni kan tih hi \awngkama sawi aiin theihna leh thiamna hmanga tar chhuah a \ul zawk. Hetiang huna Mizo mipa ten \anlak nachang kan hre lo a nih chuan Khasi-ho ang chauh kan la ni dawn tih hi thil sawi hrehawm tak, dik mek bawk si chu a ni.

  1. Kan nih tum (Goal) tih chian a \ul : Hna neih hnuah leh hlawh neih hnuah chuan zir zawm zel a harsa duh khawp. Nih tum mumal nei a, tih puitlin phawt a pawimawh. Tunlai khawvelah competition a san tawh avangin thiamna satliah ni lo, Specialise-na bik neih a \ul tih hre tel bawk ila. Hei hi hre tel bawk ila, zirna \ha (quality education) te kan ti a, kan sawi \hin. A tul reng a, Project leh Programme \ha te leh Zirna \ha tih te hi mihringah a awm a, mihringah a innghat tih hi i hria ang u. Thil \ha siam turin mihring \ha a pawimawh.
  2. In chhungkaw khawsak milin che rawh :         Matric/Pawl 12 kan han pass dek dek a, mamawhna leh \angkaipuina tur lam ai maha lawmman leh nawmna duh avanga Bike/Scooty nu leh pate dil chin hi subject hlauhawm ber a ni tih kan hriat a \ul. Tin, City Bus-a chuan zak nghal ngawt suh. Sorkar Motor-a i Sikul kal lam leh haw lam hruai che an tum a nih chuan duh hauh suh ang che. Thiamna hi rukruk/eiruk hmanga neih chi a ni lova, a tlo lo tih hre tlat ang che. A phu loh thil avanga nawmsak hmasaktu apiangin retheihna an umpha \hin. Hrehawmna meisa kaltlanga tumna saruh neituin hlawhtlinna an umpha ang. Mahni neiha lungawi leh khawsak thiam hi subject pawimawh tak a ni tih i hre reng dawn nia.

          Incheina, ei leh in leh zuk leh hmuam thlengin insum a \ul : Zirlai i ni a, i fashion chu incheina leh uniform a ni lo. Zirnaa i dinhmun hi a ni zawk. Nalh leh mawi nih tum luatna avanga i fail  a nih chuan i hlu chuang lo, chhiahhlawh chei ang tho i ni ang. I mamawh ang tawk leh i dinhmun phak ang tawka ei leh in ti tura beisei i ni. I nu leh pate sum senah leh pocket money ah zuk leh hmuam leina tur a tel lo tih hria la, i tan heng hian \angkaina pakhat mah a nei lo tih hre reng ang che. Zuk leh hmuam hi hmusit tak chunga h>l chi a ni e.

  1. Duty first, pleasure next : He thu hian Tumruhna a keng tel. Zirlaibua kan zir tel \hin Poem a awm a, chu chu Stopping by woods tih leh Miller of  the Dee tih te hi an ni. Heng Poems te hian zir tham subject a pai asin. Heng hlaril phuahtu (Poet) ten tarlan an tum chu – Awhna bawihah an tang hmasa lova, an thil awh berte chu nakinah an ta a la ni thei tih hriain, tumruhna nen an bei a, an chanah zel lungawi an ching bawk a. Tin, an tih tur leh mawhphurhna (duty) an hlen hma chuan thil mawi, nuam leh chakawm te thlirin an peng bo hman lova, khaw dang an hawi hman lo. Duty first, pleasure next an ti a ni ber mai. No rose without thorn

Kan ramin zirna khawvela kan mamawh chu teirei peih, khawhar tuar peih, Star buaipui ve lo, hlimhlawp tlansan ngam, retheihna leh harsatnain a hneh loh mi tumruh hi a ni. Tin, He State (Mizoram) leh Aizawl khawpui chhungah chauh hian i rilru awm suh se, raltiang thlir ila, midangte el ila, mite thlen phak leh ban phak thleng turin i bei ngam ang u.

America President, Abraham Lincoln-a, thingkittu fapa khan White House a thleng (Log Cabin to White House). Mizopa Pu SR Vala (IAS Rtd.) khan a lehkha zir bul \annaah lehkhabu leina tur pawh a nei lo, hawh chawpin a inziak lian thei. Lehkhabu leh Uniform bikim leina tur a nei lova, mahse chu chuan a tibahlah pha lo. A zirlaipuite ta leh Library chhawr \angkaiin  hawhchawpin a bei a. Harsatna leh retheihna a inhneh tir ngai lo. Ama \awngkam takin,“Ka zirna School chu ka pa tapchhak zawlah,” tih hi a ni mai a ti. A chhuanawmin a va entawn tlak tak em!

  1. Work Culture nung tha tak, ram leh hnam leh \awng hmangaihna rilru : Kan hnam zia leh hnam hmangaihna hi zirlaite min turtu leh kan quality, mi ten keimahni nuna an hmuh tel ni rawh se. Kan thiamna leh kan theihna te hi kan \awng te, kan hnam zia (Culture) te min hnualsuat tir a, min hmuhsit tirtu ah a \an a thiang lo. USA khu ti leh \hin ila, thlir ila an awmna leh an thlen chin apiangah an ram flag a thleng a, an office tinah an ram flag an tarlang a, an ram leh hnam an dah pawimawh hamsa ber \hin. Phaiah lehkha zirin kan han awm dek dek a, mahni ram leh khuaah kan han haw a, kan han hawi pir satliah ringawt mai te, kan hnam zia leh chin dan te kan han hre lo der velte hi chu a zahpuiawm lam deuh \hin chu a ni. Hnam hmangaihna rilru nen zirna hi i luhchilh ang u.
  2. Thuawihna : Zirlai Pathian \ih mi, Nu leh pa leh Zirtirtute thuawih ten an tisual ngai lo. Finna leh hriatna hi Pathian avanga lo awm a ni a, a siamtu hmuhsit leh hnial thl^kna hmanrua tur a ni lo. Thuawih lohna rah hi vawiina kan ramin kan buaipui mek sualna chu a ni. Thuawih tlakchhamna hian mi hlawhchham a hring a, misual a puntir tih hi i pawm tlat ang u. Thupetu ni turin thuawih zir hmasak a \ul. Vawiina kan awhrawn te hi an tun hma nuna thuawih lo zir hmasatu te an ni zel. Mi hlawhtlingte leh thuawihna hi thil kalkawp tlat a ni.
  3. Nu leh pa te tan :
  4. Zirtirtu hmasa ber leh ropui ber chu Nu leh Pa : Zirna In hmasa ber chu Chhungkua hi a ni a, chuta zirtirtu chu nu leh pate hi an ni. Kan tu leh fate zirnain kan nupa nun leh chhungkaw nunah nghawng nei rawh se. Fa \ha nei turin nu leh pa \ha an pawimawh angin, lehkhathiam fa nei turin zirna ngaisang a, tuipui \hin nu leh pa an pawimawh. Nu leh pate hi lehkhathiam leh fate zirtir reng thei khawpa thiam kan ni kher lovang. Chuta pawimawh taa chu kan fate zirna hi kan ngai pawimawh a, kan vei a ni tih lantir hi a ni. An lehkha zirna bula kan lo invilpui ringawt mai te, an zirlai tibuai thei titi leh thawm bengchheng dang kan lo inkhap sak a, boruak \ha kan losiamsak ringawt mai te hi kan fate tan chakna leh tuina petu a ni thei. Chutihrualin, Nupa nun leh chhungkaw boruak \ha an mamawh tel a ni tih hriat reng a \ha. An exam lai phei chuan hauh leh boruak \ha lo, rilru tina thei siam lo hram tura \anlak a \ul. Chhungkua ber a fail tawh chuan engkim mai hi a fuh thei tawh ngai lo. I tu leh fate chu zirna leh nunah chher dik la, in i sa a ni ang. Heta i fail chuan in tha, ram tha i neih te kha i thih hnuah an la hralh sak tho ang che. I tu leh fate thang awhna atan i inchhek khawm lek a ni ang. Zirnaa chher puitlin leh nun nghet hi ro a tling tih i hria ang u.
  5. TV/ Video, Computer, Mobile Phone, Tape record, Playing Card, Zu etc. te hi kan tu leh fate zirna avang leh an nun atana nghawng \ha lo nei thei thil vek an ni tih hriain i thunun ang u. Lehkhazirna dawhkan aia Computer dawhkan chul nel chi an nih chuan a la pawi ang, TV en hunbi siamsak lova an duh hun huna an thlir a nih chuan an la fail ang, an zirlaibu aia an Mobile Phone an khal peih zawk a nih chuan kan la inchhir tlang ang. Fate lehkha zir hlana Playing Card khelh ching nu leh pa, Zu leh ruih theih thil nena boruak \ha lo siam ching chhungkuaah mi thiam an chawr chhuak mawh khawp. Khawvel changkanna leh IT hmanruate hi do mai lovin, kan thunun thei a ni tih i hria ang u. An mamawhna leh a \angkaina turin a buk kang hle a nih loh chuan Pass lawm nana Mobile Phone, Computer, Bike/Scooty lei sak ngawt suh. I venpui theih loh tur thilah phei chuan duhsak a tul lo. Naupang mittui leh pangchanna hian nutling leh pa tling min tlawm fo. Hei hi i hre reng ang u, ‘Naktuka i \ah loh nan vawiinah naupang chu vel mai zawk rawh’ tih hi. Hmangaihna mitdel hian khuarkhurum leh thihna luipuiah kan tu leh fate a chim pil fo ta mai. Nu leh pa te i nghet ang u. Kan dinhmun nena inphu tawkin chei ila, enkawl ngam ila, min zah daih zawk.

        Tin, Hostel/Phai lam  boruak hre chiang lo leh zo lo tur chu in tah luh loh a him. Nu leh pa tluka fate hmangaihtu an awm tak tak lo. Ngaihtuahawm lo khawpa tla hrang thei tura chher hriam hi kan mawh a ni tih i hre bawk ang u. Hostel leh hmun hla hi sual khawi ngamna sikul-ah a chang thei. I fimkhur ang u.

  1. Intodelh turin retheih zirtir ngam ila. Dikna chi i tuh ang u : Abraham Lincoln-a’n a fa chungchanga an Headmaster lehkha a thawn ah chuan : Sikul-ah chuan entawn aiin Fail mai hi a zahawmin chawimawi tlak a ni zawk a ni tih zirtir la…Ngilnei takin enkawl la, mahse duat suh ang che; a chhan chu mei sa lutuk kal tlang lo chuan kahpathir hi a chhuak thei ngai si lo.” tih a ziak tel a, nu leh pate tan zir tham a awm awm e.
  2. Fa hlawhtling nei zel turin nu leh pa tling an pawimawh : |anrualna, inthurualna leh inpumkhatna hi a hmanrua chu a ni. Nu leh pa nih mai hi thil harsa a ni lo. Fate tana nu leh pa nih tling ni turin zir tur a awm tih i hria ang u. Fa hlawhtling phenah nu leh pa nih tling an awm zel. Ka fate result hi nu leh pa result a ni tel. A ruala fate leh chhungkua chhuahsan fo nu leh pa ten inchhirna an hmachhawn fo. I ngaihthah suh ang u.
  3. Raltiang kai theihna chu hetah – kan rilru leh kan tumna ah a awm : German-ho chuan Zirna Sikul a\angin an ram an tungding. Indopui hnua German-ho nun tlabal lutuk chu Zirtirtu pakhat chuan,“Zirna hmangin German hi kan tungding leh ang,” a ti a, a bei a, a hlawhtling. He khawvel finna leh hriatna hmanga kan indo mekna tualzawlah hian Mizo hnamin kan hnehna hmanrua leh kan ralthuam tur chu Zirna hi a ni e.

S.Kapzathanga (Taia)

Armed Veng South, Aizawl

Leave a Reply